رسانه | سلامت روان خود را برخط چک کنید

به گزارش روابط عمومی اداره‌کل بهزیستی استان همدان، به نقل از روزنامه سپهرغرب، طرح پایش سلامت روان که با بهره‌گیری از یک سامانه برخط اجرا می‌شود، همه افراد بالای 18 سال را مخاطب قرار داده؛ آنچه در ادامه می‌آید، مشروح گفت‌وگو با فریدالدین حجت‌الاسلامی، مدیرکل بهزیستی استان همدان درباره جزئیات، اهداف، نحوه اجرای طرح و ضرورت مشارکت مردم است:
* طرح ملی سنجش سلامت روان در استان همدان با چه هدفی آغاز شده و چه ضرورت‌هایی پشت اجرای آن قرار دارد؟
این طرح با هدف شناسایی به‌موقع نشانه‌های آسیب‌های روانی و اجتماعی و پیشگیری از مزمن شدن اختلالاتی که ممکن است پس از بحران‌ها شکل بگیرد، آغاز شده است، نگاه بهزیستی در این طرح صرفاً درمان‌محور نیست، بلکه رویکرد اصلی بر پیشگیری استوار است.
واقعیت این است که بسیاری از آسیب‌های روانی اگر در مراحل اولیه شناسایی شوند، می‌توان با مداخله زودهنگام از تشدید و مزمن شدن آن‌ها جلوگیری کرد؛ به همین دلیل سازمان بهزیستی این طرح را در سطح ملی و با بهره‌گیری از ظرفیت سامانه‌های برخط به اجرا گذاشته تا دسترسی مردم آسان‌تر شود و امکان پایش اولیه سلامت روان برای همه شهروندان بالای 18 سال، فراهم باشد.
* چرا اجرای چنین طرحی را در شرایط فعلی ضروری می‌دانید؟
در دنیای امروز بحران‌ها فقط آثار فیزیکی و اقتصادی ندارند، بلکه آثار روانی و اجتماعی بسیار گسترده‌ای نیز برجا می‌گذارند؛ چه بحران‌های طبیعی و چه بحران‌های انسانی، می‌توانند اضطراب، استرس، اختلال خواب، افسردگی و حتی اختلال استرس پس از سانحه را در پی داشته باشند.
اگر این نشانه‌ها در همان هفته‌ها و ماه‌های نخست شناسایی نشوند، ممکن است به اختلالات پایدار تبدیل شوند و زندگی فرد، خانواده و حتی جامعه را تحت تأثیر قرار دهند، بر همین اساس ما معتقدیم سلامت روان باید هم‌پای سلامت جسم مورد توجه قرار گیرد و حتی در برخی موارد، مقدمه‌ای برای حفظ سلامت جسم هم هست.
* اشاره کردید که این طرح بر پیشگیری استوار است؛ منظور از این رویکرد چیست؟
ما منتظر نمی‌مانیم تا آسیب‌ها عمیق و مزمن شوند، بلکه تلاش می‌کنیم از همان مراحل ابتدایی نشانه‌ها را شناسایی کنیم، تجربه علمی نشان می‌دهد که پس از وقوع بحران یک بازه زمانی بسیار مهم وجود دارد که به آن «پنجره طلایی مداخله» می‌گوییم.
در این دوره اگر غربالگری و مداخله اولیه به‌درستی انجام شود، می‌توان از تثبیت بسیاری از اختلالات جلوگیری کرد؛ به‌ویژه در مورد اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD، مداخله زودهنگام نقش تعیین‌کننده‌ای دارد، بنابراین اصل اساسی این طرح پیشگیری قبل از درمان است؛ یعنی قبل از آنکه مسئله به مرحله بحرانی برسد، آن را شناسایی و مدیریت کنیم.
* آیا پژوهش‌ها و تجربه‌های جهانی نیز از چنین رویکردی حمایت می‌کنند؟
تجربه کشورهای مختلف در مواجهه با جنگ‌ها، بحران‌های انسانی و بلایای طبیعی نشان داده است که هرچه غربالگری و مداخله زودتر انجام شود، آثار روانی بحران کمتر می‌شود و بازگشت جامعه به شرایط عادی سرعت بیشتری پیدا می‌کند.
در بسیاری از کشورها برنامه‌های غربالگری پس از بحران توانسته‌اند از تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی، اجتماعی و حتی خانوادگی در بلندمدت، جلوگیری کنند. ما نیز با تکیه بر همین تجربه‌ها و براساس نیازهای جامعه خودمان، این طرح را اجرا کرده‌ایم تا بتوانیم خدمات حمایتی و تخصصی را به‌موقع به دست افراد نیازمند برسانیم.
* این طرح دقیقاً چگونه اجرا می‌شود و مردم چگونه می‌توانند در آن شرکت کنند؟
این طرح از طریق یک سامانه برخط اجرا می‌شود و همه افراد بالای 18 سال می‌توانند بدون مراجعه حضوری، وارد سامانه شوند و پرسشنامه‌های مربوطه را تکمیل کنند، این روش هم برای مردم آسان‌تر است و هم کمک می‌کند تا فرآیند سنجش در زمان کوتاه‌تری انجام شود.
شهروندان با مراجعه به لینک https://behzisti.porsline.ir/s/PSY-Screen می‌توانند در طرح ثبت‌نام و پرسشنامه را تکمیل کنند. پس از بررسی نتایج، درصورتی که فرد نیاز به خدمات تخصصی یا حمایتی داشته باشد، مسیرهای لازم برای پیگیری و ارجاع درنظر گرفته می‌شود.
* تاکنون استقبال مردم از این طرح در همدان چگونه بوده است؟
خوشبختانه استقبال اولیه خوب بوده و تاکنون حدود دو هزار نفر در این طرح ثبت‌نام کرده‌اند، البته انتظار ما این است که عدد مذکور افزایش پیدا کند؛ زیرا جامعه هدف بسیار گسترده‌تر است و همه افراد بالای 18 سال می‌توانند در این برنامه مشارکت داشته باشند.
ما این طرح را یک فرصت مهم برای خودمراقبتی و آگاهی از وضعیت روانی می‌دانیم. هرچه مشارکت مردم بیشتر باشد، دقت شناسایی هم بالاتر می‌رود و درنهایت می‌توانیم خدمات هدفمندتری ارائه دهیم.
* آیا مردم باید نگران محرمانگی اطلاعات خود در این سامانه باشند؟
یکی از اصول اساسی اجرای این طرح رعایت کامل محرمانگی اطلاعات افراد است، ما از ابتدا تأکید داشته‌ایم که این فرآیند با بالاترین استانداردهای اخلاقی و حرفه‌ای انجام می‌شود و اطلاعات ثبت‌شده صرفا در چارچوب خدمات تخصصی و حمایتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
اعتماد مردم برای ما بسیار ارزشمند است؛ اگر قرار باشد مردم با خیال راحت در طرح مشارکت کنند، باید مطمئن باشند که اطلاعات شخصی و روان‌شناختی آن‌ها محفوظ می‌ماند و تنها برای هدف اصلی طرح، یعنی ارتقای سلامت روان، به‌کار می‌رود.
* چه گروه‌هایی بیش از دیگران باید در این طرح شرکت کنند؟
همه افراد بالای 18 سال مشمول این طرح هستند و توصیه ما آن است که همه شهروندان در آن شرکت کنند؛ بااین‌حال افرادی که در معرض فشارهای روانی بیشتری قرار دارند، کسانی که تجربه بحران، فقدان، آسیب یا تنش‌های جدی داشته‌اند و یا کسانی که احساس می‌کنند نشانه‌هایی مانند اضطراب، بی‌خوابی، اُفت خلق یا گوشه‌گیری دارند، بیشتر از دیگران باید این فرصت را جدی بگیرند.
هدف ما برچسب‌زنی یا ایجاد نگرانی نیست، هدف این است که افراد در همان مرحله‌ای که می‌توان به آن‌ها کمک کرد، شناسایی شوند و از خدمات مناسب بهره ببرند.
* آیا نتایج این طرح به ارائه خدمات عملی هم منجر می‌شود و یا صرفاً در حد یک غربالگری باقی می‌ماند؟
نتایج این طرح صرفاً در حد غربالگری نمی‌ماند، فلسفه اجرای طرح همین است که پس از شناسایی افراد در معرض خطر، مسیر ارجاع و دریافت خدمات حمایتی و تخصصی فراهم شود. ما تلاش می‌کنیم افراد نیازمند به‌موقع به خدمات مناسب هدایت شوند؛ چه در قالب مشاوره و چه در قالب مداخلات تخصصی‌تر، این طرح یک حلقه از زنجیره خدمات سلامت روان است و نه یک اقدام منفصل و نمادین.
* سازمان بهزیستی چرا بر اجرای برخط این طرح تأکید دارد؟
چون سامانه برخط چند مزیت مهم دارد؛ اول اینکه دسترسی را برای همه آسان‌تر می‌کند، دوم اینکه افراد می‌توانند در زمان کوتاه و بدون مراجعه حضوری در طرح شرکت کنند و سوم اینکه امکان پوشش جمعیت بیشتری را فراهم می‌کند.
در دنیای امروز استفاده از فناوری در حوزه سلامت یک ضرورت است، ما نیز تلاش کرده‌ایم از این ظرفیت استفاده کنیم تا خدمات سلامت روان در دسترس‌تر، سریع‌تر و کارآمدتر شود، البته در کنار فناوری، پشتیبانی تخصصی و انسانی، همچنان نقش اصلی را دارد.
* برخی افراد ممکن است تصور کنند سلامت روان موضوعی فردی بوده و نیازی به مداخله عمومی ندارد، پاسخ شما به این نگاه چیست؟
سلامت روان فقط یک مسئله فردی نیست، یک مسئله اجتماعی و حتی ملی است؛ وقتی یک فرد دچار اختلال روانی می‌شود، اثرات آن تنها به خودش محدود نمی‌ماند، بلکه خانواده، محیط کار، روابط اجتماعی و درنهایت جامعه را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد.
بسیاری از آسیب‌های روانی اگر به‌موقع شناسایی نشوند، به مشکلات پیچیده‌تری تبدیل می‌شوند که هزینه‌های انسانی و اقتصادی زیادی دارند؛ بنابراین، ورود نهادهای مسئول به این حوزه نه‌تنها ضروری، بلکه یک وظیفه حاکمیتی و اجتماعی است.
* به نظر شما مهم‌ترین پیام این طرح برای مردم چیست؟
مهم‌ترین پیام این است که سلامت روان را جدی بگیریم و از کنار نشانه‌های آن بی‌تفاوت عبور نکنیم؛ همان‌طور که برای سنجش سلامت جسمی به پزشک مراجعه می‌کنیم، باید برای ارزیابی وضعیت روانی هم حساس باشیم.
این طرح فرصتی است برای اینکه هر فرد بدون دغدغه و در فضایی ساده و در دسترس، وضعیت روانی خود را بسنجد. ما از مردم می‌خواهیم این فرصت را جدی بگیرند و با مشارکت در طرح، هم به سلامت خود کمک کنند و هم در موفقیت یک برنامه ملی سهیم باشند.
* چگونه یک جامعه سالم ازنظر روانی در برابر بحران‌ها مقاوم‌تر عمل می‌کند؟
تاب‌آوری اجتماعی حاصل جمع تاب‌آوری‌های فردی است، فردی که از سلامت روان برخوردار است، «مهارت سازگاری» دارد، یعنی در مواجهه با تغییرات ناگهانی یا فشارهای اقتصادی و اجتماعی، به‌جای فروپاشی یا رفتارهای مخرب، به دنبال راهکارهای سازنده است. وقتی ما در سطح جامعه این توانمندی را با غربالگری و آموزش تقویت می‌کنیم، درواقع «شبکه ایمنی روانی» جامعه را مستحکم می‌کنیم، جامعه‌ای که افرادش ازنظر روانی متعادل‌تر باشند، در زمان بحران کمتر دچار هیجان‌های کاذب یا رفتارهای آنومیک (هنجارگریز) می‌شود و با انسجام بیشتری از سختی‌ها عبور می‌کند.
* بهزیستی برای تبدیل این «سرمایه روانی» به «تاب‌آوری اجتماعی»، چه برنامه‌هایی فراتر از غربالگری دارد؟
غربالگری نخستین قدم است، اما برای ارتقای تاب‌آوری ما بر «آموزش مهارت‌های زندگی» تمرکز ویژه‌ای داریم، ما در مراکز مشاوره و پایگاه‌های سلامت اجتماعی، روی مؤلفه‌هایی مثل مدیریت خشم، حل مسئله و تفکر نقادانه کار می‌کنیم، همچنین با توسعه خطوط مشاوره تلفنی (1480)، در لحظاتی که فرد احساس می‌کند درحال شکستن است، چتر حمایتی باز می‌کنیم. هدف ما این است که سلامت روان را از یک مقوله «درمانی» به یک «سبک زندگی» تبدیل کنیم؛ جایی که مراجعه به مشاور نه یک تابو، بلکه یک ضرورت برای ارتقای کیفیت زندگی باشد.
* بسیاری از مردم همچنان از اَنگ اجتماعی (استیگما) در مراجعه به خدمات روان‌شناختی هراس دارند، بهزیستی چگونه می‌تواند این حصار را بشکند؟
این یکی از مهم‌ترین چالش‌های ما است؛ بخشی از پاسخ همین طرح‌های ملی برخط است. وقتی فرد در محیط امن خانه و بدون نیاز به مراجعه فیزیکی به یک مرکز عمومی با خودش خلوت و پرسشنامه را پُر می‌کند، آن ترس از «دیده شدن» از بین می‌رود، علاوه‌بر آن نقش رسانه‌ها بی‌بدیل است، وقتی سلامت روان به‌عنوان یک موضوع تخصصی و علمی در کنار سلامت جسم قرار بگیرد، اَنگ اجتماعی به‌تدریج رنگ می‌بازد، ما معتقدیم که درخواست کمک برای روان، نشانه‌ ضعف نیست، بلکه دقیقا نشانه «هوشمندی» و «مسئولیت‌پذیری در قِبال خود و خانواده» است.
خانواده، کوچک‌ترین و اصلی‌ترین واحد تاب‌آوری است، اگر گفت‌وگو در خانواده کم‌رنگ شود، استرس‌های بیرونی به فشارهای درونی تبدیل می‌شوند و درنهایت به انفجار می‌رسند؛ ما در برنامه‌های آموزشی‌ تأکید داریم که «خانواده امن»، خانواده‌ای است که در آن شنیده شدن صداها، فارغ از قضاوت، ممکن باشد، سلامت روانی که ما در طرح‌هایمان دنبال می‌کنیم، باید درنهایت به «کیفیت ارتباطات» در درون خانواده‌ها منجر شود، ما به دنبال جامعه‌ای هستیم که در آن افراد باهم حرف بزنند، به هم گوش دهند و از هم حمایت کنند.
* به‌عنوان مدیرکل بهزیستی، چشم‌انداز شما برای سال‌های آینده چیست؟
چشم‌انداز ما این است که در استان همدان به سطحی از آگاهی برسیم که هر شهروند به همان اندازه که نگران سلامت جسمی و چک‌آپ‌های پزشکی‌اش است، نگران وضعیت سلامت روان خود و عزیزانش نیز باشد، ما می‌خواهیم بهزیستی به مرجعی قابل اعتماد تبدیل شود که در آن، عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روان برای همه، از دورترین روستاها تا مرکز استان، برقرار باشد؛ سرمایه‌گذاری روی سلامت روان امروزِ ما را آرام‌تر و فردای ما را امیدوارتر خواهد کرد.
* به گزارش خبرگزاری ایرنا